شهرهای ۱۵ دقیقهای؛ الگویی نوین برای توسعه پایدار و ارتقای کیفیت زندگی شهری
بر پایه اسناد UN-Habitat، OECD و آثار پروفسور کارلوس مورنو
شهرهای ۱۵ دقیقهای؛ الگویی نوین برای توسعه پایدار و ارتقای کیفیت زندگی شهری
بر پایه اسناد UN-Habitat، OECD و آثار پروفسور کارلوس مورنو
در دهههای اخیر، شهرهای جهان با چالشهایی همچون رشد سریع جمعیت، گسترش بیرویه شهرها، ترافیک سنگین، آلودگی هوا، افزایش مصرف انرژی و کاهش کیفیت زندگی شهروندان روبهرو شدهاند. در چنین شرایطی، برنامهریزان شهری به دنبال الگوهایی هستند که بتواند ضمن پاسخگویی به نیازهای شهروندان، توسعه اقتصادی، پایداری محیطزیست و عدالت اجتماعی را نیز تضمین کند. یکی از موفقترین این رویکردها، مفهوم شهر ۱۵ دقیقهای (15-Minute City) است؛ الگویی که طی سالهای اخیر به یکی از مهمترین جریانهای برنامهریزی شهری در جهان تبدیل شده است. این مفهوم که توسط پروفسور کارلوس مورنو، استاد دانشگاه پاریس-سوربن، ارائه شد، امروز در بسیاری از شهرهای جهان به عنوان راهکاری برای ساخت شهرهایی انسانمحور مورد استفاده قرار میگیرد. (WUF)
شهر ۱۵ دقیقهای چیست؟
ایده اصلی شهر ۱۵ دقیقهای بسیار ساده اما تأثیرگذار است؛ هر شهروند باید بتواند نیازهای روزمره خود مانند دسترسی به محل کار، مدرسه، مراکز درمانی، فروشگاهها، پارکها، فضاهای فرهنگی و خدمات عمومی را حداکثر در ۱۵ دقیقه پیادهروی یا دوچرخهسواری از محل زندگی خود تأمین کند. این الگو به جای تمرکز امکانات در مرکز شهر، بر ایجاد محلههای کامل و چندمنظوره تأکید دارد؛ محلههایی که زندگی، کار، آموزش، تفریح و خدمات در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند و وابستگی به خودرو شخصی را کاهش میدهند. (UN-Habitat)
چرا این مدل اهمیت پیدا کرده است؟
همهگیری کووید-۱۹ نشان داد که وابستگی شدید شهرها به سفرهای روزانه تا چه اندازه میتواند آسیبپذیر باشد. در همین دوره، اهمیت دسترسی محلی به خدمات، فضاهای عمومی و امکانات شهری بیش از گذشته آشکار شد. به همین دلیل، بسیاری از دولتها و شهرداریها برنامههای توسعه شهری خود را بازنگری کردند و به سمت تقویت محلههای مستقل و قابل دسترس حرکت کردند.
سازمان ملل متحد نیز این رویکرد را یکی از الگوهای مؤثر برای تحقق توسعه پایدار، کاهش نابرابری و افزایش تابآوری شهرها معرفی کرده است. در سال ۲۰۲۲، ابتکار جهانی «شهر ۱۵ دقیقهای» موفق به دریافت جایزه افتخار UN-Habitat شد؛ جایزهای که به نوآورانهترین برنامههای توسعه شهری جهان اعطا میشود. (UN-Habitat)
مزایای شهرهای ۱۵ دقیقهای
مهمترین مزیت این الگو، بازگرداندن زمان به زندگی شهروندان است. در بسیاری از کلانشهرها، بخش قابل توجهی از روز صرف رفتوآمد میشود؛ موضوعی که علاوه بر اتلاف وقت، پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی فراوانی دارد. هنگامی که خدمات ضروری در فاصلهای کوتاه از محل سکونت قرار گیرند، نیاز به سفرهای طولانی کاهش یافته و کیفیت زندگی به شکل محسوسی افزایش پیدا میکند.
از سوی دیگر، کاهش استفاده از خودروهای شخصی به معنای کاهش مصرف سوخت، کاهش انتشار گازهای گلخانهای، کاهش آلودگی هوا و افزایش سلامت عمومی است. خیابانهایی که سهم بیشتری به عابران پیاده، دوچرخهسواران و فضاهای سبز اختصاص میدهند، محیطی ایمنتر و اجتماعیتر برای زندگی ایجاد میکنند.
همچنین کسبوکارهای محلی از این الگو سود میبرند. زمانی که شهروندان نیازهای روزمره خود را در محله تأمین میکنند، فروشگاهها، خدمات و مشاغل محلی رونق بیشتری یافته و اقتصاد محله تقویت میشود. (UNFCCC)
تجربه شهرهای پیشرو
پاریس نخستین کلانشهری بود که این ایده را بهصورت گسترده وارد سیاستگذاری شهری کرد. مدیریت شهری این شهر با توسعه مسیرهای دوچرخه، افزایش فضاهای عمومی، تقویت خدمات محلهای و بازآفرینی مراکز آموزشی و فرهنگی، تلاش کرده است بسیاری از نیازهای روزمره شهروندان را در فاصلهای کوتاه از محل سکونت آنها فراهم کند.
در بارسلونا، اجرای طرح «سوپربلاکها» موجب کاهش ترافیک خودرو، افزایش فضای سبز و بهبود کیفیت زندگی در محلهها شده است. این تجربه نشان داد که کاهش سهم خودروها میتواند همزمان کیفیت محیط شهری و سلامت شهروندان را ارتقا دهد.
در ملبورن نیز مفهوم «محلههای ۲۰ دقیقهای» دنبال میشود و هدف آن دسترسی آسان شهروندان به خدمات اساسی بدون وابستگی به خودرو است. سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) نیز این رویکردهای مبتنی بر «نزدیکی» را از مهمترین روندهای آینده برنامهریزی شهری معرفی کرده است. (OECD)
نقش فناوری در تحقق این الگو
اگرچه شهر ۱۵ دقیقهای بر «نزدیکی» استوار است، اما بدون فناوریهای هوشمند بهطور کامل محقق نمیشود. سامانههای اطلاعات مکانی (GIS)، هوش مصنوعی، اینترنت اشیا، تحلیل کلاندادهها و دوقلوی دیجیتال به مدیران شهری کمک میکنند تا توزیع خدمات، الگوی سفرهای شهری و نیازهای هر محله را با دقت بیشتری تحلیل کنند.
این فناوریها امکان تصمیمگیری مبتنی بر داده را فراهم کرده و به توسعه متوازن خدمات در سطح شهر کمک میکنند؛ بهگونهای که هیچ محلهای از امکانات ضروری محروم نماند.
آیا این الگو برای ایران قابل اجراست؟
اگرچه ساختار بسیاری از شهرهای ایران با نمونههای اروپایی تفاوت دارد، اما اصول شهر ۱۵ دقیقهای میتواند در پروژههای جدید توسعه شهری مورد استفاده قرار گیرد. طراحی محلههای چندمنظوره، پیشبینی فضاهای آموزشی، درمانی، تجاری و فرهنگی در کنار واحدهای مسکونی، توسعه مسیرهای پیاده و دوچرخه و تقویت حملونقل عمومی، از جمله اقداماتی است که میتواند کیفیت زندگی شهروندان را به میزان قابل توجهی افزایش دهد.
برای پروژههای بزرگ توسعه شهری، این رویکرد یک مزیت رقابتی نیز محسوب میشود؛ زیرا امروزه سرمایهگذاران و خریداران بیش از گذشته به کیفیت محیط زندگی، دسترسی آسان به خدمات و پایداری پروژهها توجه دارند.
جمعبندی
شهر ۱۵ دقیقهای تنها یک نظریه دانشگاهی نیست، بلکه پاسخی عملی به مهمترین چالشهای شهرهای امروز است. این الگو تلاش میکند شهر را از فضایی وابسته به خودرو و سفرهای طولانی، به محیطی انسانمحور، پویا و سرزنده تبدیل کند؛ محیطی که در آن زمان، سلامت، تعاملات اجتماعی و کیفیت زندگی به ارزشهای اصلی برنامهریزی شهری تبدیل میشوند.
تجربه شهرهای پیشرو نشان میدهد که آینده توسعه شهری بیش از هر زمان دیگری بر اصل نزدیکی استوار خواهد بود. شهرهایی که بتوانند خدمات، فرصتهای شغلی، فضاهای عمومی و امکانات شهری را به محل زندگی مردم نزدیکتر کنند، نهتنها پایدارتر و رقابتپذیرتر خواهند بود، بلکه رضایت شهروندان و جذابیت بیشتری برای سرمایهگذاری نیز خواهند داشت. برای ایران و پروژههای نوین توسعه شهری نیز این رویکرد میتواند نقشه راهی ارزشمند برای ساخت محلههایی باشد که در آن توسعه اقتصادی، رفاه اجتماعی و پایداری محیطزیست در کنار یکدیگر معنا پیدا میکنند.
منابع
- UN-Habitat. 15-Minute City Global Initiative و Scroll of Honour Award. (UN-Habitat)
- OECD (2025). From the 15-minute city to the 30-minute region. (OECD)
- UN-Habitat. World Cities Meet to Exchange Experiences on Urban Proximity. (UN-Habitat)
- OECD. Built Environment through a Well-being Lens. (OECD)
